Je, wafanyakazi wa kazi isiyo rasmi wana haki chini ya sheria ya Kenya?
Ndiyo, Employment Act 2007 inasema kila mtu anayefanya kazi chini ya mkataba — iwe wa maandishi au wa mdomo — anastahili ulinzi wa kisheria. Hata kama huna mkataba rasmi, una haki ya mshahara stahili, mazingira salama ya kazi, na kushindwa kufukuzwa bila sababu.
Je, mwajiri wangu lazima anithibitishie NSSF na NHIF hata kama ninafanya kazi isiyo rasmi?
Ndio, kulingana na National Social Security Fund Act na National Hospital Insurance Fund Act, mwajiri yeyote anayekulipa mshahara anapaswa kukata na kutuma michango ya NSSF na NHIF. Unaweza kujiandikisha kibinafsi kama mwajiri ameshindwa kufanya hivyo.
Ninastahili mapumziko na likizo hata kama ninafanya kazi saa nne kila siku?
Employment Act inasema mfanyakazi anayefanya kazi zaidi ya masaa 27 kwa wiki anastahili siku 21 za likizo yenye malipo kila mwaka. Mapumziko ya kila siku (angalau dakika 30) na likizo za umma zinastahiliwa pia.
Nifanye nini kama sijalipiwa mshahara wangu wa kazi isiyo rasmi?
Anza kwa maombi ya maandishi kwa mwajiri. Kama hakujibu, wasilisha malalamiko kwa Labour Officer wa wilaya yako. Employment and Labour Relations Court inaweza kukusaidia kupata fidia pamoja na riba. Huhitaji mwanasheria wa gharama ili kuwasilisha malalamiko.
NITA inasaidiaje wafanyakazi wa kazi isiyo rasmi Kenya?
National Industrial Training Authority (NITA) inatoa mafunzo ya ufundi na kutoa vyeti vinavyotambuliwa rasmi. Mafunzo mengi ya NITA yana ruzuku au gharama nafuu, yakikusaidia kupata ujuzi unaokusaidia kupata kazi bora au kuanzisha biashara yako.
Je, ninaweza kudai fidia ya kuumia kazini hata kama sina mkataba rasmi?
Ndiyo, Work Injury Benefits Act (WIBA) 2007 inashughulikia wafanyakazi wote — wa rasmi na wasio rasmi. Kama uliumia kazini, taarifa mwajiri mara moja na hospitali, kisha wasilisha madai kupitia DOSH (Directorate of Occupational Safety and Health Services).
Je, kuna kikomo cha muda wa kufanya kazi kwa wafanyakazi wasio rasmi Kenya?
Employment Act inasema kiwango cha juu ni masaa 52 kwa wiki (masaa 8 kwa siku). Kazi ya ziada inapaswa kulipwa kwa kiwango cha mara moja na nusu cha mshahara wa kawaida. Kazi usiku (10 pm–6 am) inalipwa kwa kiwango cha juu zaidi.
Wapi niwasilishe malalamiko kuhusu mwajiri wangu anayeninyanyua Kenya?
Wasilisha malalamiko kwa Labour Officer wa wilaya yako, Directorate of Occupational Safety and Health Services (DOSH), au Employment and Labour Relations Court. Kenya National Human Rights Commission (KNHRC) pia inashughulikia malalamiko ya ukiukwaji wa haki za kazi.
Je, ninaweza kujiunga na chama cha wafanyakazi hata kama ninafanya kazi isiyo rasmi?
Ndiyo, Labour Relations Act 2007 inakupa uhuru wa kujiunga au kuunda chama cha wafanyakazi. Vyama vingi vya kazi nchini Kenya vinakubali wanachama wa sekta isiyo rasmi — hii inakupa nguvu ya pamoja katika mazungumzo ya mshahara na hali za kazi.
uplaw.ai ananisaidiaje na haki za kazi isiyo rasmi nchini Kenya?
uplaw.ai inakusaidia kutambua haki zako za kisheria, kukuandalia barua rasmi kwa mwajiri au Labour Officer, na kukusaidia kujaza fomu za malalamiko kwa NSSF, NHIF, au mahakama. Tunaelewa Kiswahili na mazingira ya kazi ya Kenya.